جعفر توفیقی:

میلیاردها دلار ثروت در صنایع نفت و گاز ایران نهفته که ما هم‌اکنون از یک‌صدم آن هم استفاده نمی‌کنیم

ایرانیان_«رویکرد حمایتی نفت، مربوط به دیروز و امروز نیست و من به این وزارتخانه به‌ویژه در مقایسه با دیگر وزارتخانه‌ها نمره خوبی می‌دهم، در عین حال معتقدم میلیاردها دلار ثروت در صنایع نفت و گاز ایران نهفته که ما هم‌اکنون از یک‌صدم آن هم استفاده نمی‌کنیم و هنوز مسیر طی‌نشده و راه‌های نرفته بسیاری پیش‌رو داریم».


موضوع گفت‌وگو، بررسی ویژگی‌های الگوی کسب‌وکار پژوهشگاه صنعت نفت است. اشاره به ارکان این الگو، ناگزیر صحبت را به حلقه‌های مفقوده پژوهش در صنعت نفت می‌کشاند و پای ریشه‌های تاریخی عدم اقبال نفت به پژوهش و فناوری هم به میان می‌آید. وقتی از وزیر علوم دولت خاتمی - که حالا دو سالی می‌شود راهبری پژوهشگاه صنعت نفت را بر عهده دارد - می‌خواهم به‌عنوان فردی که سال‌ها با سطوح مختلف آموزش عالی کشور سروکار داشته و در نفت هم دستی بر آتش دارد، به عملکرد وزارت نفت در حمایت از جامعه علمی و دانشگاهی «بدون تعارف» نمره دهد، می‌گوید: «رویکرد حمایتی نفت، مربوط به دیروز و امروز نیست و من به این وزارتخانه به‌ویژه در مقایسه با دیگر وزارتخانه‌ها نمره خوبی می‌دهم، در عین حال معتقدم میلیاردها دلار ثروت در صنایع نفت و گاز ایران نهفته که ما هم‌اکنون از یک‌صدم آن هم استفاده نمی‌کنیم و هنوز مسیر طی‌نشده و راه‌های نرفته بسیاری پیش‌رو داریم».

مشروح گفت‌وگوی شانا با جعفر توفیقی را در ادامه می‌خوانید:

آقای دکتر، شما بر بازبینی مدل کسب‌وکار پژوهشگاه صنعت نفت تاکید دارید. پیش از اینکه درباره الگوی جدید کسب‌وکار این مجموعه صحبت کنید، درباره دلیل این بازبینی توضیح دهید.

پژوهشگاه برخلاف بسیاری از مراکز پژوهشی و دانشگاه‌ها، بودجه مشخصی برای فعالیت‌های پژوهشی خود ندارد و تنها مقداری اعتبار از شرکت ملی نفت ایران دریافت می‌کند که این اعتبار به‌منظور تامین بخشی از حقوق کارکنان هزینه می‌شود، بنابراین درآمدهای اختصاصی این مجموعه باید پاسخگوی هزینه مورد نیاز برای تامین بخش عمده حقوق کارکنان، تجهیز زیرساخت‌ها، نگهداشت فضای آزمایشگاهی و ... باشد. معنایش این است که پژوهشگاه اتکای چندانی به بودجه‌های دولتی ندارد و باید به کسب‌وکار تعریف‌شده خود متکی باشد. ما باید بتوانیم ضمن برقراری ارتباط مناسب با بخش‌های مختلف صنعت، در کنار ارزش‌آفرینی برای صنعت و کارفرمایانمان، اعتبارهای مورد نیاز برای نگهداشت و توسعه فعالیت‌های پژوهشگاه را هم تامین کنیم. همین موضوع، دلیل اصلی ما برای تعریف و پیگیری الگوی جدید کسب‌وکار است.

ویژگی‌های این الگو چیست؟

بازنگری در حوزه‌های فعالیت، تمرکز بر شایستگی‌های پژوهشگاه و نیازهای صنعت و جلوگیری از پراکنده‌کاری، نخستین رکن مدنظر ما در بازنگری الگوی کسب‌وکار پژوهشگاه است. رکن بعدی، توسعه روش‌های بازاریابی است. طبیعتا ما نمی‌توانیم منتظر سفارش‌های صنعت باشیم و به این منظور، درصدد تعریف روش‌های بازاریابی هستیم و حتی از همکاری شرکت‌های کارگزار که بتوانند پژوهشگاه را در بازاریابی پژوهش و فناوری کمک کنند، بهره‌مند می‌شویم. حتی به بازارسازی در کنار بازاریابی اهتمام داریم و در کنار نیازسنجی، برای نیازآفرینی هم تلاش می‌کنیم.

نیازآفرینی؟

بله. واقعیت این است که صنعت نفت ما هزاران نیاز آشکار و پنهان دارد و پژوهشگاه برای ایفای نقش موثر در کنار صنعت، نباید به نیازسنجی صرف اکتفا کند. باید نیازهای پنهان کشف و برای رفع آنها تمهیداتی اندیشیده شود. کما اینکه در حال حاضر کارگروه‌هایی از پژوهشگاه در دل صنعت مستقر هستند و همین رویکرد بازارسازی و نیازآفرینی را دنبال می‌کنند.

قاعدتا تجاری‌سازی هم مدنظر است.

بله. یکی دیگر از حلقه‌های مدل جدید کسب‌وکار پژوهشگاه، تجاری‌سازی است. پژوهشگاه مرکز تحقیق و توسعه صنعتی است و با مراکز پژوهشی که تنها پژوهش‌های بنیادی انجام می‌دهند، تفاوت دارد. پژوهش در این مجموعه باید به توسعه فناوری و کاربرد آن فناوری در صنعت منتهی شود. به این منظور حتی با شرکت‌های پیمانکار فعال در پروژه‌های صنعت نفت ارتباطات وسیعی برقرار کرده‌ایم تا برخی پروژه‌ها با اتکا به دانش فنی پژوهشگاه اجرایی شوند. برای نمونه، پژوهشگاه صنعت نفت تنها دارنده دانش فنی جمع‌آوری گوگرد از ترکیبات نفتی است و بر اساس قراردادی که اخیرا در حاشیه نمایشگاه ایران‌پلاست امضا کردیم، دانش فنی پژوهشگاه در اجرای پروژه بازیابی گوگرد پتروشیمی ایلام استفاده خواهد شد. نمونه دیگر، استفاده از دانش فنی پژوهشگاه در تصفیه خاک‌های آلوده به مواد نفتی یا دانش فنی ما در حوزه کاتالیست‌هاست که در همین زمینه در نمایشگاه بین‌المللی امسال (اردیبهشت) چند قرارداد برای تجاری‌سازی کاتالیست‌ها امضا کردیم.

در این الگو، همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی به چه شکل دنبال می‌شود؟ بیشتر بر رقابت تاکید دارید یا همکاری؟

هر دو. رقابت‌پذیری و شبکه‌سازی، دو رکن الگوی کسب‌وکار پژوهشگاه است. یعنی از طرفی برای افزایش قدرت رقابت‌پذیری، به ارتقای کیفیت خدمات، کاهش هزینه‌های تمام‌شده، افزایش سرعت در پاسخگویی به مشتریانمان و رضایتمندی آنان فکر می‌کنیم و از طرف دیگر، شبکه‌سازی و همکاری گسترده با دیگر مراکز علمی و تحقیقاتی را هم در دستور کار داریم. پس از انقلاب، ظرفیت‌های زیادی در حوزه علوم و فناوری در کشور ایجاد شده و باید با شبکه‌سازی از این ظرفیت‌ها بهره‌مند شد. آنچه گفتم، شِمایی کلی از مدل کسب‌وکار پژوهشگاه صنعت نفت است.

برنامه ایجاد مرکز نوآوری پژوهشگاه هم در قالب مدل جدید دنبال می‌شود؟

بله. از سال ۹۶ که ریاست پژوهشگاه را عهده‌دار شدم، یکی از برنامه‌هایم ایجاد اکوسیستم نوآوری بود. با تجربه‌ای که در وزارت علوم داشتم، می‌دانستم ایجاد چنین اکوسیستمی می‌تواند اتفاقی خوب و گامی در مسیر رفع حلقه مفقوده تجاری‌سازی علم و توسعه فناوری در کشور باشد. ما پیش و پس از انقلاب، در حوزه آموزش عالی پیشرفت‌های خوبی داشته‌ایم، اما خلأ تجاری‌سازی دستاوردهای علمی همیشه خودنمایی کرده است. ایجاد محیط‌های جدید برای ارتباط صنعت و دانشگاه از طریق انجام کارهای جمعی، زنجیره علم تا ثروت را تکمیل می‌کند و با همین رویکرد بود که پارک‌های علم و فناوری و مراکز رشد، توسعه یافتند و حالا هم شاهد شکل‌گیری مراکز نوآوری در کشور هستیم. رشد و توسعه پژوهشگاه هم مثل دیگر مجموعه‌ها سقفی دارد؛ مگر اینکه به ایده‌های خلاقانه و فناوری‌های نو مجهز شویم. همین چندوقت پیش آقای زنگنه نشستی با شرکت‌های دانش‌بنیان و شتاب‌دهنده‌ها داشتند. پیام آن جلسه این بود که صنعت نفت مشکلاتی دارد که دیگر خودش از پس رف